تاریخ ما
گزیده‌ای از تاریخ و تمدن جهان باستان

با هنرهای صنایع‌دستی در ایران آشنا شوید!

کی سفر  مرجع آنلاین رزرو بلیط هواپیما و برگزار کننده تورهای ارزان داخلی و خارجی از جمله تور ارزان بدروم، تور ارزان استانبول، تور ارزان قشم، کیش، مشهد و.. می باشد. در مجله کی سفر می توانید راهنمای سفر به شهرهای مختلف ایران را بخوانید، با فرهنگ، آداب و رسوم و صنایع دستی هر شهر آشنا شوید. توصیه می‌کنیم قبل از سفر به هر شهر سری به مجله کی سفر بزنید، هر آنچه باید قبل از سفر بدانید را برایتان مهیا کرده ایم! در کی سفر (keysafar.com) می‌توانید پرواز و تورهای اقتصادی به منطق مختلف ایران را بیابید. این قیمت‌های بهترین قیمت بازار هستند! در کی سفر شما می‌توانید با هر قیمتی سفر کنید! خوب برویم سراغ معرفی صنایع دستی ایرانی.

هنر را می‌توان تلفیق شور و شعوری دانست که در انسان تجلّی می‌یابد. یا می‌توان تعریف کرد، هنر واکنش خلّاقانه و عاطفی انسان نسبت به کنش‌های طبیعی پیرامونش است. از دیرباز هنر تسلّی‌بخش روح انسان بوده به طوری‌که  با ابزار هنر، به غم‌ها و شادی‌هایش اجازه‌ی تجسُّم داده است. قدمت هنر به دیرینگی انسان است؛ چراکه انسان‌های پارینه‌سنگی، آن‌گاه که گذشت روزها را بر دیواره‌ی غار لاسکو در فرانسه نقش می‌زدند، خط‌های روزنِگار را مورَّب می‌کشیدند. باستان‌شناسان در چرایی آن، پاسخی جز ذوق هنری انسان نیافته‌اند.

در ادامه، دامنه‌ی هنر به ابزارسازی رسید. ابزارهایی که انسان برای رفع نیازش می‌ساخت، مستقل از ذوق هنری سازنده‌اش نبود. در واقع انسان در ساخت ابزار، عالی‌ترین درجه‌ی هنر و زیبایی را  به کار می‌رفت. او آموخت که چگونه حس و حالش را در قالب هنر، بر جداره‌ی ابزار بریزد و پیامش را به مردمان حال و آینده برساند. قرن‌ها بعد اما اصالت زیبایی، جای کاربرد را گرفت و ابزارها را بنا بر زیبایی‌شان قیمت‌گذاری کردند.

امروزه با صنعتی شدن تمدّن، ابزارها و وسایل متنوع‌تر و بیش‌تری ساخته می‌شود امّا هیچ‌کدام زیبایی و اصالت هنر گذشته را ندارند. هنر، ارزان و در دسترس شده و نوعی زیبایی مدرن در مقیاسی وسیع، تبلیغ و تحمیل می‌شود. زیبایی مدرن، آرامش را کنار گذاشته و هیجان انسان‌ها را ارضا می‌کند. بسیاری کیفیّت هنر در عصر حاضر را مرحله‌ای در روند تکامل انسان می‌دانند و برخی دیگر آن را سرزنش کرده و زوال تمدّن می‌نامند. در هر صورت، موضوع بحث ما نیز همین هنرِ گذشته است که هنوز هم زنده و زیبا است.

در ایران هنر ابزارسازی را صنایع‌دستی می‌گویند و کشور ما هم به‌عنوان کشوری باستانی، دستی ماهرانه در این امر دارد. وجه تمایز صنایع‌دستی ایران با سایر تمدّن‌ها، به زیبایی‌شناسی مردمان کهن این مرز و بوم برمی‌گردد که متأثّر از فرهنگ، زبان، اقلیم و از همه مهم‌تر دینشان بوده است. ایرانی‌ها خود، هنرشان را متعالی می‌نامند و دلیلش را اینگونه بیان می‌کنند که هنر ایرانی در تمام طول تاریخش، ماوراء را بر ماده ارجحیت داده و روحی حقیقت‌جو در تار و پود هنرش پنهان کرده‌است. اینکه این استدلال تا چه حد درست است را بر عهده‌ی صاحب‌نظران می‌گذاریم.

بررسی ظاهری صنایع‌دستی ایران توسّط سه شاخص صورت می‌گیرد. اول زمینه، که صاف (دو بعدی) باشد یا حجیم (سه بعدی). دوم، رویه است که خود مشتمل است بر طرح، نقش‌مایه و رنگ‌های اصیلِ ایرانی. سوم آرایه است (هر چیزِ افزودنی به اثر را آرایه می‌گویند) که خود به دو بخش درون‌متنی (مانند آیینه‌کاری و طلاکوبی) و فرامتنی (مانند زیورآلات، منگوله‌های سیاه‌چادرها، خرمهره و…) تقسیم می‌شود.

سفال‌گری

سفال را هم‌پایِ تاریخیِ بشر می‌دانند. عجیب نیست که سفال قدمتی بیش از خط دارد و باستان‌شناسان بعضی از خطوط را به وسیله‌ی سفالینه‌های باستانی کشف کرده‌اند. در هزاره‌های قبل از میلاد، بشر دانست که خاک رُس خاصیّتی جادویی دارد و می‌تواند موادِّ غذایی را تا مدّت‌ها سالم نگه دارد.

تاریخِ سفال‌گری سه مرحله دارد، اول قبل از اختراع چرخ کوزه‌گری که هنرمند می‌توانست بنا بر سلیقه‌اش شکلی به غیر از مدوَّر از سفالش بسازد. دوم بعد از اختراع چرخ کوزه‌گری که ساخت کوزه پیشرفت زیادی کرد، امّا تنها کوزه‌های مدوَّرشکل ساخته می‌شد. سوم پس از اختراع فلز بود که سفال کاربردش را از دست داد و جزو اشیای تزئینی شد. به درستی مشخَّص نیست که اولین سفال را چه قومی و در کجای دنیا ساخته‌اند، امّا قدیمی‌ترین چرخ کوزه‌گری را با قدمت 10 هزار ساله در شوش کشف کرده‌اند.

در کشور ما برای ساخت سفال از چهار عنصر استفاده می‌شود، اول خاک رُس که به دلیل وجود مقادیر بالای آهن در آن رنگی مایل به قرمز دارد، دوم آب که پس از پخت سفال تبخیر می‌شود، سوم لعاب که فرمولی پیچیده دارد ولی ماده‌ی اصلی آن سیلیس است و چهارم چسب که از مخلوط کتیرا و آب تهیه می‌شود.

امّا وجهِ تمایُز هنرِ سفال‌گری در ایران نسبت به دیگر اقوام تزئینات سفال است؛ ذوق و قریحه‌ی ایرانی در این قسمت است که خود را نشان می‌دهد. تزئینات سفال به دو بخش یعنی قبل از پُخت و پس از پُخت تقسیم می‌شود. قبل از پخت، گل سفال شکل‌پذیر است و می‌توان حتّی نقوش سه بعدی را رویش پیاده کرد و یا می‌توان با ابزار بر روی گِلِ نرم کنده‌کاری کرد، که به آن نقش‌کَنده می‌گویند. می‌توان تا آن هنگام که گِل مرطوب است قطعات از پیش ساخته شده‌ی سفالی را به آن اضافه کرد، که به آن نقش‌افزوده می‌گویند؛ و یا می‌توان نقش بریده روی سفال کار کرد یعنی قسمت‌هایی از کوزه را برداشت و شکل زیبایی خلق کرد. تزئینات پس از پخت به نقاشی و نگارگری ختم می‌شود، که ساختِ سفال را سخت و طولانی کرده و مراحل پخت را به دفعات زیاد می‌کند.

در ایران تقریباً در تمام مناطق نشانی از کوزه و سفال یافت می‌شود، امّا شهرهایی چون لالجین در همدان، مند در گناباد، سیاهکل در گیلان، میبدِ یزد، شهرضای اصفهان، زنوزِ آذربایجان و کلپورگان در سیستان، در ساخت سفال شهرت بیش‌تری دارند.

کاشی‌کاری

هنر کاشی‌کاری را می‌توان تکامل یافته هنر سفال‌سازی دانست. قدیمی‌ترین کاشی‌هایی که در ایران یافت شده را در تپّه مارلیک رودبار دیدند که نقوشی ساده بر روی آن‌ها طراحی شده است. امّا نمونه‌ی عالیِ کاشی‌کاریِ باستانی را در کاخ آپادانای شوش می‌بینیم، که نشان از روند تکامل این هنر در ایران است. کاشان، مهدِ تاریخیِ تولیدِ زیباترین کاشی‌های ایرانی بوده است.

در دوران اسلامی و خصوصاً در عهد سلجوقیان، هنر کاشی‌کاری به اوج خود رسید و کاشی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر دینی شد. در ابتدای دوران اسلامی در رنگ‌آمیزی کاشی‌ها، از فنِّ میناکاری استفاده می‌شد.  در واقع هنرمندان با فن‌های مختلفی که از مصر به ایران آمده بود از جمله روش هفت‌رنگ و زرّین‌فام، کاشی‌ها را می‌ساختند. در این فن کاشی را ابتدا لعاب می‌زدند و سپس آن را با رنگ‌دانه‌های حاوی نقره و مس رنگ می‌زدند و در نهایت محصول به دست آمده جلوه‌ای فلزی و درخشان، در مقابل تابشِ آفتاب داشت. با آمدنِ سلسله‌یِ ایلخانی هنر کاشی‌کاری تکامل بیشتری یافت و نوعی دیگر از کاشی به وجود آمد که به آن لاجوردینه می‌گفتند. در این نوع از کاشی، از سنگ لاجورد و فیروزه که دوام و زیبایی بیشتری داشت برای لعاب‌کاری استفاده می‌شد . در ادامه با آمدن حکومت صفویان، فنِّ کاشی‌سازی، به‌خاطر مقرون به صرفه بودن و کاهش زمان ساخت، به شیوه‌ی هفت‌رنگ برگشت و در کنار آن به تزئینات کاشی توجّه بیش‌تری شد. از بهترین نمونه‌های کاشی‌کاری در ایران پوشش زیرین سقفِ شبستانِ مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان است.

میناکاری

شاید در بین صنایع‌دستی ایران هیچ‌کدام به زیبایی مینا نباشد. میناکاری در طول پنج هزار سال قدمتش با عشوه و ناز چشم‌ها را خیره خود می‌کند. مینا به معنای آسمانِ آبی است. در آن نقش‌های زیبا و پیچیده‌ای به فراخور ذوقِ سازنده‌ی آن بر روی ظرف‌های فلزی کشیده می‌شود. میناکاری غالباً بر روی ظروف مسی اجرا می‌شود اما اگر جنس ظرف از طلا باشد، مینا بهترین کیفیّت را دارد.

ظروف مینا به دو صورت ساخته می‌شوند. روشِ‌ خانه‌بندی، که در آن ابتدا شکلِ مدِّنظر را با مفتول برنجی می‌سازند سپس آن را به بدنه ظرف می‌چسبانند و جهت نرم شدن مفتول، لعاب‌کاری را در دمای بالا انجام می‌دهند تا بخشی از ظرف شود. سپس با رنگ‌های مخصوص میناکاری، رنگ‌آمیزی می‌کنند و باز حرارت می‌دهند تا محصول نهایی به دست آید. روشِ دیگر، مینای نقاشی است؛ در این روش ابتدا ظرف را چندبار لعاب زده و حرارت می‌دهند و پس از نقاشی مینا بر روی ظرف، رنگ را با حرارت ثُبات می‌دهند. این روش امروزه روش اصلی ساخت مینا در ایران است. شهرِ اصفهان مرکز مینای ایران است. مینا در گذشته کاربرد تزئینی بسیاری داشته است. مثلا مهر، انگشتر، بشقاب، سینی، شمعدانی، در و پنجره، ضریح و زیورآلات را با مینا تزئین می‌کردند. معمولا در مینا نقش‌ها بر پس‌زمینه‌ی آبی کشیده می‌شوند، امّا میناهای سرخ و سبز نیز ساخته می‌شوند.

نسّاجی سنّتی

بافندگی را می‌توان از اصیل‌ترین هنرهای ایرانی دانست. این هنر در روزگار باستان و دوران اسلامی  ایران، به نهایت پیشرفت و ظرافت خود رسیده بود به طوری که محصولات بافندگی ایران در تمام دنیای شناخته شده‌ی آن روزگار طرفدار و تقاضای بسیار داشت. خوشبختانه با رسیدن میراث فرمول ساخت اکثر آن‌ها امروزه بافته‌های سنّتی ایران تنوّع و کیفیّت بالایی دارند.

فرش

فرش باارزش‌ترین دست‌آورد هنر ایرانی است که شُهرتش جهانی است. قدیمی‌ترین فرش یافت شده، نقوشی منتسب به دربار هخامنشی دارد و نشان می‌دهد ایرانیان از پدران هنر فرش‌بافیِ دنیا هستند. ظرافت در بافت، کیفیّت و تناسبِ رنگ و اصالتِ نقش، فرش ایرانی را متمایز و سرآمد می‌کند. مانند دیگر هنرهای ایرانی، فرش ایران قدمتی کهن دارد، امّا دوران اوجِ آن در عهدِ صفویّه است. در عصر صفوی نقش‌های شاه‌عباسی و اسلیمی دنیای فرش ایرانی را متحوّل کردند و زیبایی و کیفیّت فرش را به حدِّ اعلاء رساندند. تهران بزرگ‌ترین بازار فرش ایران را دارد اما بهترین فرش‌های ایران در اصفهان، تبریز، کاشان، قم و کرمان بافته می‌شوند.

 

ترمه

ترمه از نفیس‌ترین بافته‌های ایرانی است، به‌طوری که درگذشته نیز مانند امروز کاربردی جز تزئین نداشته است. ابریشم و پشم مواد اولیّه‌ی ساخت الیاف ترمه هستند. هنر ترمه‌دوزی در روزگار صفوی به اوج خود می‌رسد و نقوشی چون بتّه‌جقه (سرو سرافکنده از نمادهای تمدّن ایرانی)، گلجام (به گل شاه‌عباسی معروف است و نماد خورشید محسوب می‌شود)، بتّه‌خرقه و شاخ گوزنی است. ترمه‌ی اعلای ایرانی را می‌توان در بازار شهر یزد یافت.

شَعربافی

هنر دوخت پارچه‌ای است که الیافِ آن از مویِ حیوان باشد. البته نوعی شَعر اعلا هم با الیافِ نازکِ ابریشم وجود دارد. این پارچه نقش و نگاری ندارد و بیش‌تر برای تهیّه‌ی لباس از آن استفاده می‌شود. متأسفانه این هنر در دستِ فراموشی است.

زربفت

زربفت با شهرتی عالم‌گیر، نفیس‌ترین پارچه‌ی ایرانی است. تار این پارچه از ابریشم و پودِ آن از طلا (گلابتون) ساخته می‌شود. قدمت ساخت آن در ایران حتّی به پیش از هخامنشیان باز می‌گردد و در عصر صفوی دوران اوج خود را می‌گذراند. پارچه‌ی زربفت بیش‌تر زینت‌گر لباس‌ها و کاخ‌های پادشاهان بوده است. در عهد صفوی این پارچه بیش‌تر به رنگِ آبیِ فیروزه‌ای با نقش‌های حماسی و تصاویر شاهنامه‌ای دوخته می‌شد. متأسفانه این هنر نیز در خطر نابودی است و تنها چند هنرمند در اصفهان و کاشان رازِ بافت آن را می‌دانند.

 

گلیم یا پَلاس

گلیم را فرش فقرا دانسته‌اند. تار گلیم از پنبه و پود آن از پشم حیوانات اهلی ساخته می‌شود. به همین خاطر این هنر را وابسته به عشایر و فرهنگ کوچ‌نشینی می‌دانند. نقوش آن از اشکال ساده‌ی هندسی و اغلب تصاویر حیوانات است، و در گذشته برای زیرانداز و جُلِ اسب استفاده می‌شد. گلیم و جاجیم بسیار به هم شبیه هستند و حتّی کاربرد یکسانی نیز دارند و تنها تفاوت آن‌ها به نوع دوختشان برمی‌گردد. جاجیم ظریف‌تر و نازک‌تر از گلیم است و نقوش آن منحصر به نقوش هندسی است. تقریباً در تمام ایران گلیم بافته می‌شود امّا ظریف‌ترین نوع آن به دست هنرمندان سنندجی ساخته می‌شود. امروزه گلیم بیش‌تر به‌منظور تزئینِ منزل خریده می‌شود و قیمت مناسب آن باعث شده در بین گردشگران محبوب باشد.

فلزکاری

فلز را دیرتر از سفال کشف کردند و مدت‌ها طول کشید تا فلز جایگزین سفال شود. ایرانی‌ها ابتدا مس را کشف کردند و پس از آن با ترکیب مس با قلع، آلیاژ مفرغ (برنز) را ساختند. ساخت برنز هنر فلزکاری را در ایران تکامل بخشید و عصری به وجود آورد که آن را با نام عصر مفرغ می‌شناسیم. در 6 هزار سال پیش هنر صنایع‌دستیِ ایران، در لرستان، با ساخت مجسمه‌های برنزی به اوج شکوفایی خود رسید. پعد از آن سلسله‌ی هخامنشی به نوبه‌ی خود این هنر را اعتلا بخشید. نمونه‌ی عالیِ فلزکاری در عصر هخامنشی را می‌توان در ساخت ریتون (تکوک، ظرفی فلزی که به شکل حیوان ساخته می‌شد و نوعی پیاله‌ی شراب بود) مشاهده کرد. دامنه این هنر پس از اسلام در ایران بسیار وسیع شد و به اوج خود رسید. هنر فلزکاری بسته به نوع فلز به کار رفته و نحوه‌ی پرداخت آن نامی خاص به خود می‌گیرد. مثلاً اگر ورقه‌ای از فلز را به‌صورت حجمی مدوَّر و متقارن درآورند و شی‌ء حاصل دَرزی نداشته باشد، آن را دوات‌گری می‌گویند (بشقاب و قدح، مثالی از هنر دوات‌گری هستند). حال اگر شی‌ء حاصل درز و گوشه داشته باشد هنر نامش ورق‌کاری می‌شود.(مانند جعبه‌ی جواهرات).

 

قلم‌زنی

به هنری اطلاق می‌شود که بر روی ظروف فلزی، طرحی مشخّص را با چکش کَنده‌کاری و حکّاکی می‌کنند. قلم‌زنی را می‌توان بر ظروف طلایی، نقره‌ای، مسی و برنزی انجام داد؛ امّا امروزه نقره و مس کاربرد بیش‌تری در این هنر دارند. هنر قلم‌زنی در ایران با توجّه به شکل، کاربرد و اندازه‌ی طرح، به چهار نوع عکسی، زمینه پُر، نیم‌برجسته و جُنده‌کاری تقسیم می‌شود. در قلم‌زنی ابتدا ظرف مورد نظر را از مخلوط قیر و گچ پُر می‌کنند تا طیِ مراحلِ کار سروصدا کم شود و ظرف پاره نشود. پس از حکّاکیِ نقش، به جهت ظاهر شدن و ماندکگار ماندن حکاکی‌ها در شیارها خاکستر زغال می‌ریزند و پس از آن روغن جَلا می‌زنند. قلم‌زنی در ایران سه سبک دارد تبریزی، اصفهانی و شیرازی که هرکدام ظرافت و اصالت مخصوص به خود را دارند.

مشبَّک‌کاری

مشبَّک‌کاری را معمولا بر فلز و چوب انجام می‌دهند. به این صورت که بر روی شی‌ء فلزی و یا صفحه‌ی چوبی نقشی کشیده می‌شود و سپس توسُّط قلمِ تیزبُر و ارّه‌ی مویی، قسمت‌هایی از نقش بریده می‌شود، به طوری که هوا و نور کاملاً از آن عبور می‌کند. قندیل، شمعدان و لاله اشیائی هستند که معمولاً با مشبَّک‌کاری ساخته و تزئین می‌شوند.

ملیله‌سازی

در این هنر ابتدا نقش مورد نظر بر ظرف نقره‌ای می‌کشند و سپس با مفتول‌های نازک نقره روی خطوطِ نقش را می‌پوشانند. بعد از آن هنرمند با استفاده از پودر بوراکس و نقره‌ای با عیار پایین، شروع به لحیم‌کاری مفتول‌ بر روی بدنه‌ی ظرف می‌کند. در نهایت ظرفی زیبا با نقش‌های سه بعدی داریم. زنجان و بروجرد از مراکز ملیله‌سازی ایران هستند.

درودگری

از دیرباز، چوب یکی از اصلی‌ترین موادِّ خامِ در دسترس بشر برای ساخت صنایع دستی بوده است. این توجّه به چوب در صنایع دستی، به‌خاطر آسانی در برش دادن و تراشیدن آن و فراوانی زیادش بوده است. امّا به‌خاطر کم‌تر بودن دوام چوب نسبت به سفال و فلز، اطّلاعات چندانی از گذشته‌ی هنر درودگری در دست تاریخ نیست. هنر درودگری و حکّاکی روی چوب از پیشرفته‌ترین هنرها در ادوار گذشته ایران بوده، به‌طوری‌که ساخته‌های چوبی هنرمندان ایرانی از کالاهای اساسی صادرات کشور به حساب می‌آمد. آن‌چه در هنر درودگری اهمیّت دارد، سختی و دوام چوب در طول زمان است که عاملِ دوامِ ساخته‌ی چوبی نیز می‌شود. به همین جهت در درودگری ایرانی از چوبِ درختانِ گردو، بلوط، شمشاد، تبریزی و گلابی استفاده می‌شود.

منبَّت

تراش و برداشت قسمتی از سطحِ چوب با چکش و مغار برای ایجاد طرح و نقش برجسته را منبَّت‌کاری ‌گویند. وقتی قسمتی از سطح چوب را برای ایجاد نقش برداشته  به طوری‌که نقش و زمینه هم‌سطح باقی می‌مانند، این هنر را حکّاکی می‌گویند. اما منبَّت ایرانی سه گونه‌ دارد. نیم‌برجسته، که در آن ارتفاع نقش برجسته‌ها یکسان است و به آن سبک آباده‌ای نیز می‌گویند. برجسته یا سبک گلپایگانی که ارتفاع نقش برجسته‌ها در آن متفاوت است و تمام برجسته که در آن هیچ سطح صافی به چشم نمی‌خورد. قدیمی‌ترین اثر تاریخی منبَّت در ایران، درب مسجد جامعِ عتیق در شیراز است که قدمتش به قرن سوم هجری می‌رسد. تویسرکان، گلپایگان و آباده از مراکز منبَّت‌کاریِ ایران هستند.

خاتم

خاتم را یکی از زیباترین هنرهای ایرانی می‌شمارند. این‌که ریشه‌ی این هنر به ایران برمی‌گردد یا نه، جای بحث دارد، امّا خاتم ایران اصیل و بی‌همتا است. خاتم از آن هنرهایی است که حوصله و دقّت زیادی نیاز دارد و البته حاصل این ظرافت و حوصله هم به غایت زیبا است. در خاتم موزاییک‌هایی کوچک به‌صورت چندضلعی منظّم ساخته می‌شوند و با طرحی اولیّه و هوشمندانه در کنار هم چیده می‌شوند. موزاییک‌های خاتم را می‌توان از استخوان یا فلز ساخت، امّا چوب در این کار معمول‌تر است. قدیمی‌ترین اثر خاتم‌کاری، منبر مسجد جامع عتیق شیراز است، امّا نمونه‌ی عالی آن را می‌توان در درب ورودی مدرسه‌ی چهارباغ اصفهان دید. اصفهان و شیراز از مراکز مهمِّ خاتم‌کاری در ایران هستند.

گره‌چینی

این هنر را می‌توان نمونه‌ی پیشرفته‌ی هنر خاتم دانست. موزاییک‌ها و زهوارها با یک طرح پیچیده به هم گره می‌خورند و سازه‌ای محکم و دو بعدی را می‌سازند. قرارگیری موزاییک‌ها و زهوارها می‌تواند به گونه‌ای باشد که محصول نهایی مشبَّک و یا توپُر (لقط) باشد. معمولاً در معماری به منظور شکوه بخشیدن به بنا از نوع مشبک آن استفاده می‌شود. در هنر گره‌چینی اگر منحنی‌ها جای شکل‌های چندضلعی بگیرند محصول، اسلیمی‌بُری نامیده می‌شود. اعتقادات مذهبی ایرانیان موجب پیاده‌سازی عالی‌ترین نوع این هنر زیبا در حرم آستان قدس رضوی شده است.

هنر صنایع دست ایرانیان بی‌شمار است، سخت است که بتوان تمام آن‌ها را معرفی کرد و از آن سخت‌تر جا انداختن نام برخی از آن‌ها است؛ امّا آن‌چه که به آن یقین داریم، این است که هنر با روح و جان مردمان این سرزمین آمیخته شده و زیبایی دست‌مایه فکر و کارشان بوده و هست.

 

آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند                             آیا بوَد که گوشه‌یِ چشمی به ما کنند

«حافظ»

You might also like

Leave A Reply

Your email address will not be published.